Thực tiễn tại thành phố Đà Nẵng cho thấy yêu cầu đó không phải là vấn đề lý thuyết. Trong 6 tháng đầu năm 2026, toàn thành phố xảy ra 33 vụ cháy, làm 2 người chết, thiệt hại tài sản ước tính khoảng 1,7 tỷ đồng. So với cùng kỳ năm 2025, số vụ cháy giảm 13 vụ, không xảy ra vụ nổ, nhưng số người chết tăng 2 người và thiệt hại tài sản tăng khoảng 211 triệu đồng. Đáng chú ý, khoảng 70% số vụ cháy có nguyên nhân liên quan đến sự cố thiết bị điện; địa điểm xảy ra cháy chủ yếu tại khu vực đô thị, nhà ở, nhà ở kết hợp sản xuất, kinh doanh và phương tiện giao thông.
Những con số này cho thấy, giảm số vụ cháy là tín hiệu tích cực nhưng chưa đủ để khẳng định mức độ an toàn được cải thiện tương ứng. Một vụ cháy có thể bắt đầu từ sự cố điện nhỏ, nhưng hậu quả sẽ rất lớn nếu công trình thiếu điều kiện phòng cháy, lối thoát nạn bị cản trở hoặc người dân không biết cách xử lý trong những phút đầu tiên. Đặc điểm nhà ở kết hợp kinh doanh, không gian sinh hoạt và sản xuất đan xen, hàng hóa dễ cháy, hệ thống điện thường xuyên thay đổi càng làm gia tăng nguy cơ.
Từ thực tiễn đó, việc sửa đổi Luật cần giải quyết đồng thời hai yêu cầu: kiểm soát chặt chẽ điều kiện an toàn của công trình trong suốt quá trình sử dụng và đưa trách nhiệm phòng ngừa, ứng phó đến gần hơn với từng cơ sở, từng khu dân cư.
Kiểm soát an toàn công trình: Không dừng lại ở khâu nghiệm thu
Một trong những nội dung cần được quan tâm là quy định về nghiệm thu PCCC tại Điều 18 của dự thảo Luật. Định hướng tăng trách nhiệm tự kiểm tra, tự nghiệm thu của chủ đầu tư, chủ sở hữu công trình là phù hợp với yêu cầu cải cách thủ tục hành chính, giảm sự phụ thuộc vào cơ chế kiểm tra, xác nhận trước của cơ quan nhà nước. Tuy nhiên, nếu chỉ chuyển trách nhiệm nghiệm thu sang chủ đầu tư mà chưa thiết kế đầy đủ cơ chế kiểm chứng và hậu kiểm thì có thể phát sinh khoảng trống kiểm soát, nhất là đối với công trình có nguy cơ cháy, nổ cao hoặc tập trung đông người.
Vấn đề không nằm ở việc ai thực hiện nghiệm thu, mà là ai chịu trách nhiệm về tính trung thực của kết quả nghiệm thu, cơ quan nào có khả năng kiểm tra và xử lý ra sao khi điều kiện an toàn không được bảo đảm. Do đó, dự thảo cần phân định rõ trách nhiệm của chủ đầu tư, chủ sở hữu, đơn vị tư vấn thiết kế, nhà thầu thi công và các chủ thể tham gia nghiệm thu; đồng thời quy định trách nhiệm pháp lý tương ứng đối với hành vi nghiệm thu không đúng thực tế, sử dụng công trình khi chưa bảo đảm điều kiện an toàn hoặc che giấu sai phạm.
Hình ảnh thực tập phương án PCCC tại khu nhà ở tập trung (Ảnh - CATP Đà Nẵng)
Đối với công trình có nguy cơ cháy, nổ cao, công trình tập trung đông người, nhà ở kết hợp sản xuất, kinh doanh có yêu cầu nghiêm ngặt về lối thoát nạn, cần có cơ chế kiểm soát theo mức độ rủi ro. Theo đó, chủ đầu tư phải thông báo kết quả nghiệm thu và cung cấp hồ sơ, dữ liệu cần thiết để cơ quan quản lý nhà nước theo dõi, lựa chọn kiểm tra khi có dấu hiệu rủi ro hoặc theo kế hoạch hậu kiểm. Cách làm này vừa tạo điều kiện cho cơ chế tự chịu trách nhiệm, vừa bảo đảm Nhà nước không buông lỏng quản lý đối với những công trình có khả năng gây hậu quả nghiêm trọng. Cần lưu ý, việc thông báo, cập nhật dữ liệu và hậu kiểm không nên biến thành một thủ tục xin xác nhận mới, làm phát sinh thêm tầng nấc hành chính.
Có thể nói, an toàn PCCC không kết thúc khi công trình được nghiệm thu và đưa vào sử dụng. Trong thực tế, nguy cơ có thể phát sinh hoặc gia tăng do thay đổi công năng, cải tạo mặt bằng, bổ sung hàng hóa, thiết bị, hệ thống điện hoặc sử dụng lối thoát nạn sai mục đích. Một công trình từng đáp ứng yêu cầu tại thời điểm nghiệm thu chưa chắc còn bảo đảm an toàn sau một thời gian khai thác.
Vì vậy, dự thảo cần làm rõ trách nhiệm thường xuyên của người đứng đầu cơ sở trong việc duy trì điều kiện an toàn PCCC; kiểm tra hệ thống điện, phương tiện chữa cháy, lối và đường thoát nạn; kịp thời khắc phục những nguy cơ phát sinh trong quá trình hoạt động. Cơ quan quản lý cần được trao công cụ hậu kiểm tương ứng với mức độ rủi ro, bao gồm yêu cầu khắc phục, ấn định thời hạn thực hiện, kiểm tra kết quả khắc phục và áp dụng biện pháp tạm đình chỉ hoặc đình chỉ hoạt động khi có nguy cơ trực tiếp đe dọa tính mạng, sức khỏe con người. Nếu chỉ phát hiện vi phạm mà không theo dõi đến khi khắc phục xong thì hiệu quả quản lý vẫn chưa được bảo đảm.
Đối với các cơ sở hiện hữu, quy định chuyển tiếp tại Điều 55 cũng cần được thiết kế theo hướng khả thi, tránh hai cực: hoặc yêu cầu cải tạo đồng loạt vượt quá khả năng thực hiện, hoặc chấp nhận kéo dài tình trạng không bảo đảm an toàn. Nên phân loại rõ các nhóm công trình: công trình có thể cải tạo để đáp ứng yêu cầu thì phải có lộ trình và thời hạn cụ thể; công trình không thể đáp ứng đầy đủ một số yêu cầu kỹ thuật theo thiết kế ban đầu nhưng có giải pháp thay thế bảo đảm mức độ an toàn tương đương thì được xem xét trên cơ sở đánh giá chuyên môn; công trình không có khả năng khắc phục hoặc tiềm ẩn nguy cơ đặc biệt nghiêm trọng thì phải áp dụng biện pháp hạn chế quy mô, công năng, tạm dừng hoặc chấm dứt hoạt động theo quy định.
Việc phân loại cần gắn với tiêu chí đánh giá, thẩm quyền quyết định, trách nhiệm kiểm tra và yêu cầu bảo đảm an toàn tối thiểu trong thời gian chuyển tiếp. Không nên chỉ quy định một thời hạn chung cho mọi loại hình cơ sở, bởi mức độ rủi ro và khả năng cải tạo của một nhà ở kết hợp kinh doanh, một cơ sở sản xuất hay một công trình tập trung đông người là rất khác nhau.
Đưa trách nhiệm phòng cháy về cơ sở, nâng cao năng lực ứng phó của cộng đồng
Cùng với kiểm soát an toàn công trình, sửa đổi Luật cần làm rõ hơn trách nhiệm của chính quyền cấp xã trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Đây là cấp chính quyền gần dân, gần cơ sở sản xuất, kinh doanh và trực tiếp nắm bắt tình hình tại địa bàn. Tuy nhiên, giao thêm nhiệm vụ mà không đồng thời bảo đảm nhân lực, chuyên môn, kinh phí và phương tiện thì khó tạo ra chuyển biến thực chất.
Theo đó, cần quy định rõ trách nhiệm của UBND cấp xã trong việc rà soát, lập danh sách và cập nhật cơ sở có nguy cơ cháy, nổ trên địa bàn; tuyên truyền, hướng dẫn kỹ năng PCCC và cứu nạn, cứu hộ; tổ chức kiểm tra trong phạm vi thẩm quyền; phát hiện, chuyển thông tin và phối hợp xử lý vi phạm; theo dõi việc khắc phục các tồn tại về an toàn PCCC. Những nhiệm vụ này cần được gắn với cơ chế phối hợp cụ thể giữa chính quyền cơ sở, lực lượng công an và các cơ quan chuyên môn, tránh tình trạng trách nhiệm được giao nhưng không rõ đầu mối hoặc thiếu công cụ thực hiện.
Đồng thời, cần tính đến điều kiện bảo đảm thi hành. Cán bộ được giao nhiệm vụ phải được bồi dưỡng kiến thức, kỹ năng phù hợp; địa phương cần có kinh phí, phương tiện và cơ sở dữ liệu phục vụ quản lý. Phân cấp chỉ thực sự hiệu quả khi đi cùng năng lực thực hiện và cơ chế kiểm tra, đánh giá trách nhiệm. Nếu không, việc chuyển nhiệm vụ xuống cấp xã có thể chỉ làm thay đổi đầu mối hành chính mà chưa nâng cao được chất lượng quản lý an toàn tại địa bàn.
Một điểm đáng chú ý từ thực tiễn Đà Nẵng là việc đưa kiến thức và kỹ năng PCCC đến gần hơn với người dân thông qua Trung tâm Giáo dục cộng đồng về PCCC và cứu nạn, cứu hộ, khai trương ngày 03/11/2026 tại số 183 Phan Đăng Lưu, phường Cẩm Lệ. Trung tâm được thành lập theo Quyết định số 4355 ngày 24/9/2026 của UBND thành phố, hướng đến trang bị kiến thức, kỹ năng thực hành cho người dân, học sinh, người lao động về nhận diện nguy cơ cháy, sử dụng phương tiện chữa cháy ban đầu, thoát nạn và cứu nạn, cứu hộ.
Tập huấn, trang bị kỹ năng PCCC cho người dân (Ảnh - CATP Đà Nẵng)
Đây là cách tiếp cận thiết thực, bởi trong nhiều tình huống, khả năng xử lý của người dân tại chỗ trong những phút đầu có ý nghĩa quyết định đối với việc hạn chế cháy lan và giảm thiểu thiệt hại. Tuy nhiên, hoạt động giáo dục cộng đồng không nên dừng ở tuyên truyền, phổ biến kiến thức hoặc tổ chức các buổi tập huấn mang tính hình thức. Cần hướng đến huấn luyện thực hành theo từng nhóm đối tượng và nguy cơ cụ thể: kỹ năng xử lý sự cố điện, sử dụng bình chữa cháy, nhận biết và di chuyển trong môi trường có khói, lựa chọn lối thoát nạn, hỗ trợ người già, trẻ em và người gặp khó khăn khi có sự cố.
Luật cũng cần tạo cơ sở để bố trí kinh phí, trang thiết bị, người hướng dẫn và tổ chức các hoạt động huấn luyện thường xuyên; ưu tiên nhà ở kết hợp sản xuất, kinh doanh, cơ sở có nguy cơ cháy, nổ cao, trường học, khu dân cư đông người và địa bàn có điều kiện tiếp cận chữa cháy khó khăn. Hiệu quả cần được đánh giá bằng khả năng thực hành, xử lý tình huống của người tham gia, thay vì chỉ tính số buổi tuyên truyền hay số lượng người được phổ biến kiến thức.
Việc Đà Nẵng đặt mục tiêu hướng dẫn 100% UBND cấp xã thành lập và vận hành ít nhất một trung tâm giáo dục cộng đồng trong năm 2027, sớm hơn mục tiêu đến năm 2030, cho thấy quyết tâm đưa công tác phòng ngừa đến tận cơ sở. Để mô hình này phát huy hiệu quả và có thể nhân rộng, cần có định hướng, tiêu chí hoạt động và cơ chế bảo đảm nguồn lực thống nhất, đồng thời cho phép địa phương chủ động lựa chọn hình thức tổ chức phù hợp với điều kiện thực tế.
Từ những vấn đề trên, yêu cầu đặt ra đối với lần sửa đổi Luật này không chỉ là cắt giảm thủ tục hay phân định lại thẩm quyền, mà phải thiết lập được một chu trình quản lý an toàn xuyên suốt: từ thiết kế, thi công, nghiệm thu đến sử dụng, bảo trì, kiểm tra và xử lý khi phát sinh nguy cơ. Mỗi khâu phải có chủ thể chịu trách nhiệm, tiêu chí đánh giá và công cụ kiểm soát tương ứng; không để việc chuyển trách nhiệm giữa các chủ thể trở thành khoảng trống trong quản lý.