Theo Quyết định số 2016/QĐ-TTg ngày 21-10-2026 của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt Quy hoạch chung thành phố Đà Nẵng đến năm 2050, tầm nhìn đến năm 2075, Đà Nẵng được định hướng trở thành thành phố biển sinh thái, hiện đại, thông minh, kết nối toàn cầu và giàu bản sắc. Quy hoạch không gian phát triển nhấn mạnh yêu cầu bảo vệ hệ sinh thái tự nhiên, hành lang thoát lũ, không gian thích ứng với nước; duy trì các khoảng không gian mở và hạn chế phát triển đô thị tại những khu vực nhạy cảm về môi trường, thiên tai. Đây là định hướng cần thiết đối với một thành phố có hệ thống sông ngòi, cửa biển đa dạng và thường xuyên chịu ảnh hưởng của bão lũ, biến đổi khí hậu.
Từ sông Hương nhìn lại cách ứng xử với các dòng sông
Nhắc đến Huế, sông Hương không chỉ là biểu tượng cảnh quan mà còn là một phần bản sắc của đô thị di sản. Dọc hai bờ sông, những công viên, thảm cỏ, đường đi bộ và khoảng xanh tạo nên không gian gần gũi với thiên nhiên, giúp người dân và du khách có thể tiếp cận, tận hưởng vẻ đẹp của dòng sông. Giá trị của sông Hương vì vậy không chỉ nằm ở mặt nước hay những công trình kiến trúc, mà còn ở phần không gian được dành lại cho thiên nhiên và cộng đồng.
Một góc không gian xanh của sông Hương Huế. Ảnh: Minh Sơn.
Nhìn lại sông Hàn, dù đã trở thành điểm nhấn cảnh quan và không gian công cộng đặc trưng của Đà Nẵng. Tuy nhiên, tại một số đoạn ven sông, mật độ xây dựng còn khá cao, các mảng xanh chưa được kết nối liên tục, trong khi không gian mở dành cho người dân và du khách còn hạn chế. Điều này phần nào làm giảm cảm giác thoáng đãng, thư thái khi dạo bộ, ngắm cảnh và tận hưởng không gian ven sông. Vì vậy, việc tiếp tục nghiên cứu, tổ chức lại cảnh quan hai bên bờ sông Hàn theo hướng mở rộng không gian xanh, gia tăng các khu vực công cộng và kết nối hài hòa giữa mặt nước, cây xanh với kiến trúc đô thị là yêu cầu cần được quan tâm trong quy hoạch phát triển thành phố. Đây không chỉ là giải pháp nâng cao giá trị cảnh quan mà còn góp phần khơi dậy hơn nữa sức sống của dòng sông, tạo thêm không gian thư giãn, sinh hoạt cho cộng đồng, để người dân và du khách cảm nhận trọn vẹn hơn vẻ đẹp, sự trong lành và nhịp sống của một đô thị hướng đến phát triển xanh, bền vững và nâng cao chất lượng sống.
Không gian cảnh quan sông Hàn Đà Nẵng. Ảnh: Minh Sơn.
Tương tự như sông Tam Kỳ, việc đầu tư xây dựng kè bảo vệ bờ sông tại những khu vực có nguy cơ sạt lở, xói mòn là cần thiết nhằm bảo đảm an toàn cho khu dân cư và các công trình ven sông. Tuy nhiên, không nên xem kè bê tông, kè cứng là giải pháp duy nhất trong mọi trường hợp. Đối với những đoạn bờ còn giữ được điều kiện tự nhiên, cần ưu tiên các giải pháp kè mềm, kết hợp trồng cây xanh, phục hồi thảm thực vật và tạo lập không gian công cộng phù hợp. Cách tiếp cận này không chỉ góp phần ổn định bờ sông mà còn duy trì khả năng thấm, giữ nước tự nhiên, hạn chế tác động đến hệ sinh thái và bảo tồn nét cảnh quan đặc trưng. Đồng thời, cần lựa chọn giải pháp theo đặc điểm địa hình, dòng chảy và điều kiện sinh thái của từng đoạn sông, tránh tình trạng đầu tư đồng loạt, làm mất đi sự mềm mại, tự nhiên vốn có của cảnh quan ven sông.
Một đoạn sông Tam Kỳ đang xây dựng kè. Ảnh: Minh Sơn.
Đối với sông Trường Giang, dòng sông đang được khơi thông, nạo vét từ nguồn vốn vay của Ngân hàng Thế giới (WB) được xem là hướng đi góp phần khôi phục giao thông thủy, cải thiện khả năng thoát nước và thúc đẩy phát triển kinh tế khu vực. Đây là dòng sông mang nhiều giá trị về sinh thái, giao thông thủy và sinh kế cộng đồng ở khu vực phía Nam thành phố. Tuy nhiên, qua thời gian, tình trạng bồi lắng tự nhiên, lấn chiếm lòng sông để nuôi trồng thủy sản và các hoạt động sản xuất đã khiến nhiều đoạn bị thu hẹp. Có nơi lòng sông chỉ còn gần 10m, nhất là khu vực từ Bình Sa đến Bình Hải, xã Thăng Trường, gây khó khăn cho việc lưu thông của thuyền, ghe. Tình trạng dòng chảy bị cản trở còn ảnh hưởng đến môi trường và đời sống người dân. Mùa nắng, một số đoạn sông có nguy cơ ô nhiễm, nước tù đọng; mùa mưa, khả năng tiêu thoát nước hạn chế có thể khiến tình trạng ngập úng kéo dài. Tuy nhiên, nạo vét không đồng nghĩa với phục hồi hoàn toàn một dòng sông. Nếu chỉ tập trung mở rộng luồng tuyến mà chưa quan tâm đúng mức đến hệ sinh thái, cảnh quan hai bên bờ, nguy cơ sạt lở,… thì hiệu quả đầu tư sẽ khó bền vững, nhất là đối với đoạn sông có đặc điểm chuyển tiếp giữa vùng nước ngọt, nước lợ và hệ sinh thái ven biển.
Dành không gian cho nước và thiên nhiên
Suy ngẫm từ sông Hương, điều quan trọng trong quy hoạch ven sông là không gian dành cho dòng chảy tự nhiên, cho cây xanh và cho cả cộng đồng. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, mưa lớn và ngập lụt ngày càng diễn biến khó lường, hành lang sông cần được nhìn nhận như một bộ phận quan trọng của hạ tầng xanh, vừa góp phần điều hòa môi trường, vừa hỗ trợ thoát lũ và giảm áp lực ngập úng cho đô thị. Từ góc nhìn này, Đà Nẵng cần chú trọng dành thêm quỹ đất cho công viên, thảm cỏ, đường đi bộ và các không gian công cộng. Việc khai thác lợi thế cảnh quan để phát triển dịch vụ, thương mại và bất động sản cần được cân nhắc hài hòa với yêu cầu bảo vệ môi trường, bảo đảm không gian sinh hoạt chung cho cộng đồng. Quan trọng hơn, quy hoạch hai bên bờ sông không nên đi theo một khuôn mẫu chung hay phủ kín bằng các công trình bê tông, mà cần phân vùng chức năng phù hợp với đặc điểm tự nhiên và khả năng thoát nước của từng đoạn sông. Ở những khu vực có nguy cơ ngập lụt, cần ưu tiên bảo vệ hành lang thoát lũ, bố trí vùng trữ nước, bãi cỏ ngập nước theo mùa và công viên sinh thái. Tại các khu vực đô thị, nên tăng diện tích cây xanh, tổ chức đường đi bộ, đường xe đạp và không gian công cộng gắn với cảnh quan mặt nước. Đồng thời, cần kiểm soát chặt chẽ mật độ xây dựng, khoảng lùi công trình và cao độ nền, tránh tình trạng lấn chiếm không gian ven sông, thu hẹp dòng chảy hoặc cản trở khả năng tiêu thoát nước.
Riêng đối với sông Trường Giang, quá trình nạo vét cần được thực hiện đồng bộ với các giải pháp phục hồi hệ sinh thái. Cần khảo sát, tính toán thủy lực, thủy văn để xác định cao độ và mặt cắt nạo vét phù hợp, đánh giá tác động đến dòng chảy, xói lở bờ sông và các vùng nuôi trồng thủy sản. Đồng thời, nghiên cứu phục hồi các vùng cây xanh ven sông, rừng ngập mặn và vùng nước lợ bằng những loài bản địa phù hợp như dừa nước, cây bần, cây mắm, cây sậy và các loài thực vật thủy sinh. Những dải cây xanh này không chỉ góp phần giữ đất, hạn chế xói lở mà còn tạo môi trường sống cho các loài thủy sinh, cải thiện chất lượng môi trường và tăng khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.
Về lâu dài, thành phố Đà Nẵng xem xét nghiên cứu xây dựng chương trình tổng thể phát triển hành lang xanh ven sông, kết nối sông Hàn, sông Cổ Cò, sông Vu Gia - Thu Bồn, sông Tam Kỳ, sông Trường Giang,… cùng các hồ điều hòa và vùng đất ngập nước. Mỗi dòng sông cần có giải pháp quản lý riêng, nhưng phải được đặt trong một cấu trúc sinh thái và thoát nước chung, có sự phối hợp giữa các ngành và địa phương.
Nhìn từ sông Hương, không phải là sao chép cách tổ chức cảnh quan của Huế, mà là tư duy tôn trọng dòng sông, giữ gìn không gian mở và hài hòa giữa phát triển đô thị với thiên nhiên. Đôi khi, giá trị lớn nhất của quy hoạch lại nằm ở những khoảng đất được giữ lại không xây dựng, những bãi cỏ, dải cây xanh và vùng nước có khả năng điều tiết tự nhiên. Vì thế, giữ gìn dòng sông hôm nay không chỉ là bảo vệ cảnh quan, mà còn là bảo vệ môi trường sống, khả năng chống chịu trước thiên tai và bản sắc đô thị cho các thế hệ mai sau